SCHOOLPLATEN

 

             

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

In de tweede helft van de negentiende eeuw en in de eerste helft van de twintigste eeuw werd er op de Nederlandse scholen veel gebruik gemaakt van schoolplaten. De oorsprong hiervan lag binnen het zogenaamde 'aanschouwingsonderwijs'. Hiermee werd, naast het oefenen van het waarnemingsvermogen, vooral gestreefd naar vermeerdering van kennis over de meest uiteenlopende onderwerpen.
Naast schoolplaten waren er binnen het aanschouwingsonderwijs overigens ook nog andere leermiddelen zoals modellen, opgezette dieren en schoolwandelingen die het mogelijk maakten de plaatsen die in de les werden besproken echt te bezoeken. Dit laatste was echter zeer tijdrovend en bij veel onderwerpen niet uitvoerbaar.
Schoolplaten brachten hierin uitkomst.
Zo konden leerlingen uit Den Helder bijvoorbeeld toch een beeld krijgen van een steenkolenmijn in Zuid-Limburg. Naarmate de druktechnieken beter werden en het mogelijk werd om meer en grotere formaten te drukken kwamen de platen steeds meer in zwang als goedkoop en duurzaam leermiddel. Pas met de komst van audiovisuele leermiddelen en schooltelevisie, in de jaren vijftig, viel het doek voor de schoolplaten. De platen verdwenen naar kelders en zolders.
De oudste platen (ongeveer 60 stuks) op het gebied van het dagelijks leven onder de noemer "Ambachten", zijn uitgegeven door de firma "Kemink & Zoon" en waren door "Lummel" beschreven.

Ligthart, Scheepstra en Walstra ontwikkelden de methode : Het Volle Leven.


Dit is een 'methode' voor het zaakonderwijs voor de eerste klassen van de lagere school en er horen 24 schoolplaten bij.
Er zijn 4 series (timmeren, grasland, metselen en bouwland) van elk 6 platen.
De platen sluiten aan bij het kinderleven. Op alle platen zijn kinderen getekend. De kinderen zijn de hoofdrolspelers in een verhaal. De vertelling staat voorop, vervolgens komen de platen en dan de leerstof, die er uit afgeleid wordt. De kinderen op de eerste serie platen (timmeren) zijn: Pim en Mien, Jan en Lina en Roosje. Op andere platen verschijnen weer andere kinderen. De namen vind je ook weer terug in de leesboekjes (bijvoorbeeld: De wereld in). Ook andere boeken sluiten aan bij de leerstof van de platen: leerboeken (Samen op weg) of leerleesboeken (Op de fiets door Nederland). In de handleidingen bij de platen worden veel suggesties gedaan om met de leerstof om te gaan

De schoolplaten zijn oorspronkelijk getekend door W.K. de Bruin (timmeren en metselen) en C. Jetses (grasland en bouwland). Later zijn de series timmeren (door A.M Güthschmidt) en metselen (door C. Jetses) opnieuw getekend.

A. Winterhalfjaar Timmeren
· 1 In het bosch (W. K. De Bruin) 1 Het bomen vellen (Güthschmidt)
· 2 In den houtzaagmolen 2 Van bomen tot planken (Güthschmidt)
· 3 Bij den houtkooper 3 Bij den houtkooper (Güthschmidt)
· 4 In het nieuwe huis 4 In het nieuwe huis (Güthschmidt)
· 5 Bij den kuiper (Güthschmidt) 5 Op de scheepstimmerwerf
· 6 Het nieuwe huis is klaar 6 Op de scheepstimmerwerf (Güthschmidt)

B. Zomerhalfjaar Grasland
· 1 In de weide (Jetses)
· 2 Bos aan 't schaapscheren (Jetses)
· 3 Aan 't maaien en hooien (Jetses)
· 4 De laatste hooivracht (Jetses)
· 5 De boterbereiding (Jetses)
· 6 De kaasbereiding (Jetses)

C. Winterhalfjaar Metselen
· 1 Bij den kleimolen. 1 Om de kleimolen. (Jetses)
· 2 Om de steenovens. 2 Op het zetveld en bij de steenovens. (Jetses)
· 3 In de steengroeve. 3 Het schelpvissen. (Jetses)
· 4 Van schelpen tot kalk. (W. K. De Bruin) 4 Van schelpen tot kalk. (Jetses)
· 5 Een nieuwe stadswijk. 5 Aan het bouwen. (Jetses)
· 6 Kleine kleibewerkers. 6 De nieuwe straat. (Jetses)

D. Zomerhalfjaar Bouwland
· 1 De lente op den akke.r (Jetses)
· 2 De heide in Mei. (Jetses)
· 3 Een Junimorgen. (Jetses)
· 4 Een Julidag op 't land. (Jetses)
· 5 In Augustus op den dorschvloer. (Jetses)
· 6 Een septemberkoeltje benut. (Jetses)

Andere bekende Schoolplaten over de NATUUR zijn :

Dieren in hun omgeving : schoolplaten voor het onderwijs in de kennis der natuur
Naar oorspronkelijke aquarellen van M.A. Koekkoek (grootte 75 bij 105 cm)
Iedere serie 12 Hoofdplaten en 12 bijplaten.

Eerste Serie: In Ons Land ( door J.W. Boerman en K. M . Knip )
Tweede Serie: Buiten Ons Land ( door J.W. Boerman en K. M . Knip)
Eerste Serie: In Ons Land ( door L. Dorsman, K.M.Knip en A. Mellink)


 

++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

 

 

OVERZICHT HISTORISCHE WANDPLATEN

 

Historische Wandplaten naar oorspronkelijke aquarellen van :

J.Hoynck van Papendrecht, G.J.B.van Hove, J.H. Isings, J.H.Jurres, C. Jetses, W.C. Staring, N. van der Waaij , G.B.J. Westerman,en J.J.R. de Wetstein Pfister
 

Van de 65 geschiedenisplaten tekende Isings er 44 ( De Dam 2x )

 

1. Hunebedbouwers door Isings 1959

2. Romeinse legerplaats aan de Rijnmond, Valkenburg door Isings 1950

3. vervangt De Romeinen in ons land, nederzetting,vesting door van Hove 1910

4. Willibrord, de apostel der Friezen door Isings 1954

5. vervangt Ludger predikt in de Groninger Gouwen, 785 door Isings 1912

6. Aan het hof van Karel den Grooten door Van Hove

7. Karel de Grote te Aken, 808 door Isings 1961

8. De Noormannen voor Dorestad door Isings 1927

9. Ter Kruisvaart door Wetstein Pfister 1911

10. Kruisvaarders voor Jeruzalem,1099 door Isings 1949

11. Floris V door de Edelen gevangen genomen,1296 door Isings 1926

12. vervangt Floris V door de Edelen omgebrachtdoor Jurres 1911

13. Tournooi te Haarlem, 1305 door Isings 1960

14. Belegering van een kasteel, Het huis te Voorst, 1362 door Wetstein Pfister

15. In een Middeleeuws klooster door Isings 1912/1930

16. Een stad in de Middeleeuwen door Isings 1926/1946

17. Jacoba van Beieren voor Gorinchem, 1417 door Isings 1956/57

18. Hanzestad Kampen, 1441 door Isings 1962

19. Luther op den Rijksdag te Worms , 1521 door Isings 1934

20. vervangt Luther op den Rijksdag te Worms , 1521 door Van Hove 1912

21. Karel V doet afstand van de regeering,1555 door Isings 1927/1952

22. Een hagepreek bij de Hoornbrug bij Rijswijk, 1566 door Isings 1946

23. vervangt Een Hagepreek buiten Utrecht, augustus 1566 door Isings 1911

24. De Prins trekt over de Maas, 1568 door Isings 1926

25. vervangt De Prins trekt over de Maas door Westerman 1910/1964

26. Willem van Oranje in de Raad van State 31 dec. 1564 door Isings 1951

27. De troepen van Bossu dringen Rotterdam binnen door Van Hove

28. Leidens Ontzet 3 october 1574 door Isings 1948

29. Op de reede van Bantam, 1598 door Isings 1911

30. wordt vervangen door Slag bij Nieuwpoort, 1600 door Isings 1951

31. en Binnenkomende vloot voor Amsterdam, 1665 door Isings 1960

32. Een vergadering van de Nationale Synode te Dordrecht, 1619 door Van Hove

33. De Grote Vergadering te 's- Gravenhage, 1651 door Isings 1948

34. Een zomermiddag met den Muiderkring door Isings 1929/1952

35. Frederik Hendrik voor 's-Hertogenbosch, 1629 door Isings 1948

36. vervangt 's-Hertogenbosch door Frederik Hendrik belegerd door Staring 1911

37. Behouden Huys op Nova Zembla door Isings 1950

38. vervangt Ter Walvischvaart door Jetses 1910

39. De Dam te Amsterdam door Isings 1947

40. vervangt Op den Dam, omstreeks 1665 door Isings

41. Krijgsraad voor den Vierdaagschen Zeeslag, 1666 door Isings 1911/1946

42. Landing van Prins Willem III Brixham 1688 door Isings 1952

43. vervangt Tocht naar Chattam, 1667 door Westerman 1911

44. Het Haagsche Voorhout in de 17e eeuw door Wetstein Pfister

45. Aan den Hollandsche Waterlinie, 1672 door Hoynck Papendrecht

46. Een buitenplaats aan de Vecht. 1740 door Isings 1956

47. vervangt de twee platen: Czaar Peter de Groote bezoekt door v.d.Waaij 1923

48. Buitenplaats Vecht 1717, huis en rivier en tuin en waterwerken

49. Franse troepen trekken over de Lek, 1795 door Isings 1949

50. vervangt De aanhouding aan de Goejanverwellesluis, door Wetstein Pfister 1911

51. Hollandsche Infanterie bij de bruggen Berezina, 1812 door Hoynck Papendrecht

52. Aankomst Willem I te Scheveningen, 1813 door Isings 1954

53. Prins van Oranje Nationale Militie Quatre Bras 1815 door Hoynck Papendrecht

54. De verovering van Tjakranegara op Lombok,1894 door Hoynck Papendrecht

55. Uit de tijd van Trekschuit en dilligence door Isings 1925 1956.

    oorspr titel : Voor honderd jaar en later honderdvijftig jaar door Isings 1961/64/1971

57. Stadsleven tegen het midden der 19e eeuw door Isings 1929/1972

58. Brabants dorp in de vijftiende eeuw door Isings 1962 /1972

59. Rembrandt in zijn 'schilderscaemer', 1665 door Isings 1963

60. Brand in Moscou, 1812 door Isings 1964

61. Een Gildeoptocht in Antwerpen, 1520 door Isings 1965

62. In de drukkerij van Plantijn, Antwerpen, 1579 door Isings 1967

63. Spooksprekers in de Ridderzaal, 1394 door Isings 1968

64. Naar het concentratiekamp, 1945 door Isings 1969

65. Columbus neemt Guanahani in bezit 1492 door Isings 1970

 

++++++++++++++++++++++++++

 

Schoolplaten van toen

  

aap, noot, mies en Ot en Sien.

Wie kent ze nog, de schoolplaten van toen.

Voor de komst van het schoolbord hét leermiddel, maar ook nu nog steeds heel populair onder de leraren.

 

                       Schoolplaten


Vernieuwd onderwijs
 

Tijs van Ruiten, directeur Nationaal Schoolmuseum: ”Een bekende pedagoog, Jan Amos Comenius, maakte in 1658 het eerste schoolboekje met plaatjes: Orbus Pictus, de wereld in beelden. Het was het eerste educatieve materiaal waarin beeld aan woorden werd gekoppeld. Maar het duurde nog tot begin 19e eeuw, de tijd van de Verlichting, tot dit een algemeen gebruik werd.
Het onderwijs werd vernieuwd, men ging klassikaal lesgeven. Het ‘zwarte bord’ dook op en er kwamen betere boeken, mét plaatjes. Ook kwam er aanschouwingsonderwijs, een nieuw vak dat leerlingen liet kennismaken met de wereld om hen heen, dichtbij en ver weg. Hieronder vielen zaken als geschiedenis, kennis der natuur, aardrijkskunde… Bij dit onderwijs ging men gebruikma
ken van schoolplaten.

                              

 

Schoolplaten
 

De eerste kwamen uit Duitsland, waar ze werden gebruikt in het dovenonderwijs. Een Nederlandse directeur van de kweekschool in Groningen merkte ze op en bracht ze in 1839 naar Nederland. Vanaf 1850 komt er in eigen land een enorme productie op gang. Eerst zijn het de schoolmeesters zelf die de platen tekenen, vanaf circa 1880 worden ze uitgegeven door schooluitgeverijen als Wolters, Noordhoff en Thieme, die hiervoor illustratoren en kunstenaars inhuren. Deze hadden allemaal hun specialiteit; bekend zijn vooral de geschiedenisplaten van Isings, de dierplaten van Koekoek en de platen van Cornelis Jetses. Die laatste tekende met name aspecten uit het dagelijks leven: ambachten, het leven op de hei of boerderij, de markt, een huis in aanbouw.
 


Ot en Sien
 

De afbeelding hiernaast komt uit zijn serie Het Volle Leven, bekend om zijn Ot en Sien-tekeningen. Maar Ot en Sien waren figuurtjes uit Jetses’ leesboekjes, de kinderen op de platen noemde hij Hein en Mientje! Jetses was een meester in het laten zien van handelingen die nóóit gelijktijdig konden plaatsvinden, zoals ploegen en zaaien, zonder dat je dacht: hee, dat klopt niet. Maar hij kreeg ook kritiek, zijn idyllische tekeningen lieten niet zien hoe hard het leven was.

 

De plaat als leermiddel
 

Uitgever Noordhoff, zelf een kunstverzamelaar, liet veel platen maken door kunstenaars. Práchtexemplaren van olieverf, die echter weinig waarheidsgetrouw waren en dus educatief gezien niet veel voorstelden. Soms werden deze na verloop van tijd dan maar verkocht als ’wandversiering voor het klaslokaal.’ De platen gingen altijd vergezeld van een handleiding, waarin stond vermeld wat er op te zien was, en een vertelling die kon worden voorgelezen. Het was dus niet de juf die al die mooie verhalen bedacht!
Na de Tweede Wereldoorlog verdringen dia’s, filmstrookjes en schooltelevisie de schoolplaten, de laatste worden in de jaren zeventig gemaakt. Toch worden ze hier en daar nog wel gebruikt. Sommige leraren vinden het nog steeds een mooi leermiddel.”

Te zien
De collectie van Het Nationaal Schoolmuseum telt 8000 exemplaren én, sinds kort, originele aquarellen uit het archief van Wolters; een selectie daaruit wordt permanent tentoongesteld. Nieuwemarkt 1a, 3011 HP Rotterdam, www.onderwijsmuseum.nl

 

( ALLES BROCANTE  Ariadne at Home, van Mirjam Enzerink  m.enzerink@planet.nl )

 

+++++++++++++++++++++++++++++++++

 

WENSEN van Anton Siedsma :


1. De allereerste VERTELSELPLAAT bij AAP - NOOT - MIES
2. Schoolplaten uit "Het Volle Leven" en met name de JETSES platen.
3. Schoolplaten van Gabielse : 8 platen "Van Kindertaal tot Moedertaal", door Evers, Kuitert en Van der Velde, met o.a. Bij de Kruidenier, In de Keuken, Op de speelplaats. Met name deze laatste zou ik als onderwijsman graag willen hebben.

Anton Siedsma
Hoofddorp
023 - 5614727
siedsma@quicknet.nl

 

+++++++++++++++++++++++++++++++++++

 

DE SCHOOL VAN ANTON SIEDSMA

ZONDAG 1 september 2002 ZONDAG door : Hetty Lenior Redactie Zondagochtendblad

Superverzamelaar oude Jetses en Aap-Noot-Mies plankjes

 

DE SCHOOL VAN ANTON SIEDSMA

 

Toen Anton Siedsma (57) uit Hoofddorp nog een kleine jongen was, keek hij zijn ogen uit bij fraai getekende schoolplaten. Ze waren in vrijwel elk klaslokaal te vin-den. ,,Heel vaak stond ik er met m'n neus bovenop. Zó indrukwekkend vond ik de tekeningen van onder meer Jetses of Gabriëlse.'' Siedsma kan er vandaag de dag nog van genieten, want hij verzamelt ze. Inmiddels heeft hij zo'n honderd schoolpla-ten en topografische kaarten op zolder staan. Moeilijker is het om aan originele Aap-Noot-Mies leesplanken te komen. Ook daarvan heeft hij enkele unieke exemplaren in bezit. Wie er bij de zolder opruimen nog eentje tegenkomt, moet beslist Siedsma bel-len. Weggooien is zonde; hij koestert ze. ,,Ik heb ze zelfs van de vuilnisbak weten te redden'', vertelt hij trots. Ondanks dat zijn huis volstaat, is er altijd wel een plekje over. Het verzamelavontuur is echter met de plaatjesalbums van Verkade begonnen. In zijn jeugd knipte en plakte hij al-bums vol. ,,Die kreeg je des-tijds bij een pak koek of be-schuit. Wat ik niet had, ruilde ik op school. Het was toenter-tijd een ware rage, te vergelij-ken met Flippo's en Pokémon van nu. Jac. P. Thijsse schreef de verhalen voor veel Verkade albums en J. Voerman was een van de plaatjestekenaars. Ver-kade sparen was het hele-maal.'' Door het enorme succes traden veel bedrijven in de voetsporen van Verkade. Bij veel produc-ten zat wel een plaatje. Zo had Siedsma op jeugdige leeftijd albums vol diverse plaatjes die hij netjes bewaarde. ONGELUK Siedsma wilde het onderwijs in. ,,Op de kweekschool maak-te ik een werkstuk over Fries-land met plaatjes waarbij ik dan teksten schreef. Men zei dat ik een stijl had à la Thijsse, dat was een mooi compliment, natuurlijk.'' Een ernstig ongeluk maakte echter in 1989 een einde aan zijn onderwijscarrière. ,,Tijdens een vakantie in Indo-nesië viel er een boom op mij. Ik heb geluk gehad dat ik het heb overleefd.'' Siedsma kwam in een rolstoel terecht, moest opnieuw leren lopen, maar ging niet bij de pakken neerzitten. ,,Ik haalde de plaatjesalbums van toen weer eens tevoorschijn. Dat zette mij op het spoor ze te gaan verzamelen.'' Door vele oproepen via kran-ten en internet en bezoek aan diverse beurzen, kreeg Anton van alle kanten plaatjesalbums aangereikt. Zijn verhaal haalde diverse kranten waardoor hij er nog meer kreeg. ,,Ik stond en sta zelfs bekend als de 'man van de albums'. "Soms wordt er zo bij onze voordeur een doos met albums of plaatjes neergezet,zonder een afzen-der." Inmiddels behoort hij tot de grootste verzamelaars op dat gebied. Het gaat hem niet om de waarde. ,,Ik vind het ge-woon spannend wat er nog is te krijgen. Mijn grootste vrien-den zijn papierhandelaren die tussen het oud papier soms al-bums of plaatjes vinden.'' Naast het plaatjesavontuur heeft hij zich vol verve op schoolplaten en leesplanken gestort. Die liefhebberij dankt hij aan zijn schoolperiode. ,,Als kind hing ik al aan de lip-pen van leraren die met behulp van speciale lesboekjes en pla-ten prachtig konden vertellen. Elke plaat had een eigen thema en zodoende leerde je allerlei facetten uit de natuur, jaarge-tijden, geschiedenis en am-bachten. Vooral de tekeningen van Jetses vind ik prachtig. De laatste hooivracht uit de serie Zomerhalfjaar Grasland, bij-voorbeeld. De lente op den ak-ker is een plaat die mensen van mijn generatie en ouder zich ongetwijfeld zullen herinne-ren.'' Elk half jaar werd een nieuwe schoolplaat uitgebracht. ,,In to-taal zijn er rond vijfhonderd, uitgegeven door diverse druk-kerijen. Maar op den duur ver-dwenen de platen en kaarten door de komst van audiovisue-le leermiddelen en schooltele-visie.'' Zo kon het gebeuren dat ze in een schoolmagazijn belandden waar niemand er meer naar om keek. Of dat ze simpelweg werden wegge-gooid. Siedsma: ,,Er zullen on-getwijfeld nog steeds van die platen opgeslagen liggen zon-der dat men er nog iets mee doet. Ik zou ze graag aan mijn collectie toevoegen. Met name ben ik nog op zoek naar Jetses' schoolplaten en die van Gabri-else.'' LEESPLANK Verder is hij op zoek naar de Indische leesplank met Jaap-Gijs-Dien-Boe etc. erop en de Vertelselplaat, die vanaf 1909 in de Aap-Noot-Mies leesme-thode centraal stond. Het liefst breidt hij deze derde verzame-ling de komende tijd verder uit. ,,Zo zijn er verschillende versies. In de eerste kijken Kees en Bok nog dezelfde kant op. En zie je dat Aap aanvan-kelijk bloot is? Die hebben ze in een latere versie pas aange-kleed.'' In zijn woonkamer hangt een bijzonder exemplaar aan de muur: namelijk de klas-sikale Aap-Noot-Mies lees-plank. ,,Die heb ik gered toen een school waar ik lesgaf 'm bij de vuilnisbak had gezetZijn schoolplaten staan op zol-der. ,,Heel voorzichtig haalt hij enkele uit de platenkist. ,,Het mooiste zou zijn als ik een ruimte zou hebben waarin ik ze kan tentoonstellen. Ik wil dat íedereen hier van kan genieten. Want zeg nou zelf: zijn het kunstwerkjes of niet?''

Anton Siedsma, Cath. van Renessstraat 20, 2135 TH Hoofddorp. Tel/fax: (023)5614727.

E-mail: siedsma@quicknet.nl  Hij heeft ook een eigen website: http://www.kinderlines.nl/siedsma

Vertelplaat en Anto…